عربی و فارسی به عنوان دو ستونِ تمدن ایرانی-اسلامی، نه تنها راه را برای گسترش اسلام و علوم هموار کرد، بلکه بستری فراهم ساخت تا زبان فارسی به عنوان حاملِ فرهنگ و عرفان، تا دوردستها سفر کند.
به گزارش خبرنگار مهر، نگاهی تاریخی به پویایی تمدنی ایران نشان میدهد که دانشمندان ایرانی در سدههای نخستین اسلامی، با بهرهگیری هوشمندانه از زبان عربی به عنوان زبان واسطِ علم، توانستند میراث علمی خود را در گستره جهان اسلام و فراتر از آن طنینانداز کنند. از سوی دیگر، احیا و شکوفایی زبان فارسی دری و همزیستی تاریخی آن با عربی، منظومه فرهنگی بیبدیلی را پدید آورد که بازخوانی دقیق این تجربه تاریخی، کلید درک چگونگی ارتقای جایگاه زبان فارسی به عنوان زبان علمی در جهان معاصر است.
زبان مشترک و پویایی علمی ایرانیان
در سدههای نخستین پس از ظهور اسلام، جغرافیای پهناور اسلامی نیازمند ابزاری کارآمد برای تبادل اندیشه، ثبت یافتههای تجربی و گردش دانش بود. در این میان، زبان عربی به دلیل برخورداری از ویژگی دیوانی، مذهبی و آموزشی، به عنوان زبان علمی رایج تمدن اسلامی تثبیت شد. دانشمندان بزرگ ایرانی که در بطن این فضای نوین تمدنی بالیده بودند، با هوشمندی کامل، آثار بنیادین خود را به زبان عربی نگاشتند. این انتخاب راهبردی، مانع از محصور شدن دستاوردهای فکری آنان در جغرافیاهای محلی شد و زمینه انتقال بیواسطه دانش میان شرق و غرب عالم اسلام -از خراسان تا اندلس- را فراهم آورد؛ رویکردی که در نهایت به شکلگیری یکی از درخشانترین دورههای تاریخ علم جهان انجامید.
چرا دانشمندان ایرانی به زبان عربی مینوشتند؟
برای درک چراییِ عربینویسیِ متفکران ایرانی، باید ساختار ارتباطی جهان اسلام در آن دوران را واکاوی کرد. در دورهای که بغداد، ری، نیشابور، قرطبه و قاهره کانونهای علمی به شمار میرفتند، زبان عربی نقشی شبیه به زبان انگلیسی در جهان امروز ایفا میکرد. نگارش به این زبان به یک ریاضیدان، پزشک یا فیلسوف ایرانی این امکان را میداد که مخاطبانی در سراسر قلمرو اسلامی داشته باشد.
بسیاری از این اندیشمندان، با وجود تعهد عمیق به هویت ایرانی و پاسداشت سنتهای بومی خود، در ساحت علمآفرینی، زبان عربی را به عنوان رسانهای جهانشمول برگزیدند. این رویکرد تعاملی، شبکه علمی یکپارچهای پدید آورد که آثار دانشمندانی چون محمد بن موسی خوارزمی-نویسنده کتاب پیشگام الجبر و المقابله- در صدر آن قرار گرفت و بعدها پایههای تحول علمی در اروپای عصر رنسانس را پیریزی کرد.
تبارشناسی نخبگان ایرانی در پهنه نگارشهای عربی
جایگاه ایرانیان در تکوین فرهنگ و دانش عربیزبان به قدری کلیدی است که حتی مدونسازی قوانین نگارشی و ساختاری خودِ زبان عربی نیز به دست یک ایرانی صورت پذیرفت؛ «سیبویه» با نگارش کتاب بیبدیل الکتاب، شالوده نحو عربی را بنا نهاد. بررسی منابع دست اول تاریخی از جمله الفهرست ابنندیم نشان میدهد که دامنه نویسندگان ایرانیِ عربینویس بسیار وسیعتر از نامهای مشهوری چون رازی و ابنسیناست.
در تاریخ علم و ادب تمدن اسلامی، شمار قابل توجهی از دانشمندان و ادیبان ایرانی با نگارش آثار خود به زبان عربی، سهمی تعیینکننده در شکلگیری میراث علمی مشترک جهان اسلام داشتهاند. در میان چهرههای برجسته این جریان، محمد بن موسی خوارزمی با آثار بنیادینی در ریاضیات، نجوم و جغرافیا، از جمله الجبر و المقابله و صورت الارض، جایگاهی پیشگام دارد. در همین امتداد، محمد بن زکریای رازی با تألیفات پزشکی و دارویی خود، ابوریحان بیرونی با نوشتههای دقیق در نجوم، ریاضیات و تاریخ، و ابنسینا با دایرةالمعارفهای علمی و فلسفی همچون الشفاء و القانون فی الطب، از مهمترین نمایندگان سنت عربینویسی در میان اندیشمندان ایرانی به شمار میروند.
در حوزه علوم عقلی و نظری نیز این سنت با قدرت ادامه یافت. فارابی با رسائل فلسفی و منطقی خود، ابنهیثم با آثار پیشگامانه در نورشناسی و فیزیک، و سیبویه با کتاب ماندگار الکتاب که اساس نحو عربی را پیریزی کرد، هر یک نقشی ماندگار در تاریخ دانش بر جای گذاشتند. در کنار آنان، صاحب بن عباد در عرصه دیوانسالاری و ادب، بدیعالزمان همدانی با مقامات، ابوالوفا بوزجانی در ریاضیات و نجوم، ابومعشر بلخی در نجوم، و کرجی در حساب، جبر و مهندسی آب، دامنه این حضور علمی را گستردهتر کردند و نشان دادند که عربینویسی برای دانشمندان ایرانی صرفاً یک انتخاب زبانی نبود، بلکه راهبردی برای انتقال دانش در گسترهای وسیع از جهان اسلام به شمار میرفت.
از سوی دیگر، برخی از این چهرهها در کنار عربی، در تولید و انتقال مفاهیم فرهنگی و فکری نیز نقش واسط ایفا کردند. ابنمسکویه با آثار اخلاقی و تاریخی، ابنمقفع با ترجمه متون پهلوی به عربی، ابوالحسن عامری با نوشتههای فلسفی و کلامی، و ناصرخسرو با رسائل کلامی و فلسفی عربی در کنار آثار فارسی، نشان دادند که فضای علمی ایرانِ اسلامی بر همزیستی و تعامل زبانی استوار بوده است. این تنوع زبانی و فکری بیانگر آن است که دانشمندان ایرانی در سدههای نخستین اسلامی، نه در یک سنت بسته، بلکه در منظومهای پویا از زبان، فرهنگ و دانش فعالیت میکردند؛ منظومهای که عربی و فارسی را در کنار هم به دو ستون اصلی تمدن ایرانی ـ اسلامی بدل ساخت.
همزیستی تاریخی و تکاملی زبان فارسی و عربی
بر خلاف برخی تصورات تقلیلگرایانه، حضور زبان عربی در ایران به معنای انزوای زبان فارسی نبود. زبان فارسی، بهویژه در شکل دَری آن، از سدههای نخستین اسلامی در قلمرو خراسان و ماوراءالنهر حیات دوباره یافت و در کنار عربی، نقش مکمل را بر عهده گرفت. در دوران حکومتهای ایرانی مانند سامانیان، فارسی نهتنها در عرصه شعر و ادب حماسی و غنایی به اوج شکوفایی رسید، بلکه به عنوان زبان دیوان، سیاست، تاریخنگاری و انتقال دانش تثبیت شد.
این دو زبان در یک رابطه همافزا، مفاهیم، اصطلاحات و روشهای ساخت واژه را مبادله کردند. عربی، زبان دین، کلام و علوم عقلی محض باقی ماند و فارسی به زبان پویای فرهنگ، عرفان، دیوانسالاری و انتقال علم در شرق جهان اسلام تبدیل شد و قلمرو نفوذ خود را تا هند، آسیای مرکزی و آناتولی گسترش داد.
اهمیت زبان فارسی در تاریخ ایران و اسلام در کلام رهبر شهید
رهبر شهید انقلاب، آیتالله خامنهای، به صورت مکرر و سالهای طولانی است که در بیانات خود ویژگیهای زبان فارسی را برشمرده و بر ضرورت پاسداشت این زبان فاخر و زیبا، تاکید کردهاند. ایشان در تاریخ ۱۲ اسفند ماه ۱۳۷۷ در بیانات خود اینطور گفته اند:
«اکنون زبان فارسی بهترین حامل و رسانه برای معارف، افکار، نوآوری و تمدن عمیق اسلامی محسوب میشود و بر این اساس وظیفه ما در قبال زبان فارسی بسیار سنگین است… بخش عظیم و غیرقابل اغماضی از مواریث کهن بشریت اعم از فلسفه، دین، علم، اخلاق، عرفان و سیاست به وسیله زبان فارسی منتقل شده است که دست یافتن به آن بدون اطلاع از این زبان آسان نیست. آنچه که مولوی، عطار، حافظ، سعدی، فردوسی و دیگر بزرگان علم و ادب فراهم آوردهاند، تنها زمانی میتواند مورد استفاده کامل بشریت قرار گیرد که به زبان اصلی یعنی زبان فارسی در اختیار طالبان و پژوهندگان آن گذاشته شود.»
در ادامه همین سخنان در بخش دیگری به موضوع گسترش اسلام از طریق ایران و فراگیری آن با کمک زبان فارسی اشاره کرده و افزوده اند:
«زبان فارسی توانسته است در ایران، بیشترین تلاش را برای گسترش و تحکیم اسلام انجام دهد. اسلام، به زبان عربی وارد ایران شد؛ اما به زبان فارسی ترویج پیدا کرد و در طول قرنهای متمادی بیشترین معارف اسلامی و سخنان حکمت آموز به وسیله ایرانیان فارسی زبان در میان ملتها انتشار یافت، بنابراین زبان فارسی در این بخش از جهان از حقوق واضحی در جهت گسترش اسلام و فرهنگ و تمدن بشری برخوردار است.»
کد مطلب 6894817 
طاهره تهرانی
-
«رهبر شهید» معمار مسیر استقلال و پیشرفت علمی ایران
-
هرمز و سیراف سنگربانان ایران در خلیج فارس
-
انتشار کتاب «دانشمندان بزرگ تمدن ایرانی» به زبان آلمانی در اتریش
-
از قلعه اسماعیلیه تا رصدخانه مراغه، سفر پرفرازونشیب معمار خرد ایران
-
ابوریحان، خورشیدی بیرون از تصور مردم دوران؛ ماجرای کشف آمریکا توسط او
-
مسلمانان و ۱۰۰۱ اختراعی که پایه دستاوردهای علمی امروز دنیا شدند
-
روش دقیقی که خوارزمی برای محاسبه اوقات شرعی و تقویم ها ارائه داد
-
سهروردی در زمانهای پارسی مینوشت که تب تند عربینویسی حاکم بود/بینیازی دربارها به فیلسوفان
-
رسانههای اسرائیلی: ترامپ قصد ندارد تنش با ایران را گسترش دهد
-
همافزایی دو زبان در سپهر تمدن ایرانی؛ در بیانات رهبر شهید
-
تجمع مردم یاسوج در صد و چهل و هفتمین قرار همدلی
-
صهیونیستها یک مسجد را در نابلس به آتش کشیدند+ فیلم
-
غریزه مادری در برابر آتش جنگ؛ آشیانههایی که زیر بمباران سالم ماندند
-
ابلاغ دستورالعمل جدید تعیین حریم غارها؛ مسئولیت دستگاهها تفکیک شد
-
بزرگترین واقف تاریخ معاصر/نماد تفکیکناپذیر از پیوند میان ثروت و فرهنگ
-
خاموشی با برنامه برق در کهگیلویه و بویراحمد
-
خبر خوب برای کادر درمان؛ محاسبه اضافه کاری در تعطیلات غیر تقویمی
-
آموزش راه رفتن به تسکین آرتروز زانو کمک میکند
-
کریمی: مشکلی با قلعهنویی ندارم اما هفته آینده تکلیفش مشخص میشود
-
فهرست خسارات سنگین حملات ایران به آمریکای متجاوز منتشر شد
-
وضعیت جوی کشور در ۷۲ ساعت آینده؛ هشدار گرمای هوا و گردوخاک در ۱۵ استان
-
ناوگان ریلی ویژه اربعین نیز وارد چرخه جابهجایی زائران در شلمچه شد
-
محمد خلیفه با استقلال قرارداد بست
-
نیویورک تایمز: ترامپ کم آورد و عقب نشست
-
سردار محبی: ۲۰۰نظامی آمریکا تلف شدند/ بلای بزرگی برسر اسرائیل میآوریم
-
هنوز تصمیمی برای ماندن قلعهنویی نگرفتهایم
-
پوریا لطیفیفر به پرسپولیس پیوست
-
انتقال بیواسطه سیره شهدا راه صیانت از سرمایههای اجتماعی است
-
روزنامههای ورزشی شنبه سوم مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی شنبه سوم مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامههای صبح شنبه سوم مرداد ۱۴۰۵
- خرید طلای آب شده
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مداحی اربعین
- دوربین مداربسته
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- فروش مواد شیمیایی
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- بلیط هواپیما
- پرشین هتل
- نمایندگی بوش در تهران
- بهترین جراح بینی
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه